Tóm tắt: Người khuyết tật có quyền tiếp cận các công trình công cộng, tham gia giao thông bởi đó là những phương tiện để họ hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên tình hình thực hiện chính sách bảo đảm người khuyết tật tiếp cận công trình công cộng và phương tiện giao thông còn hạn chế, vì vậy cần có những giải pháp khắc phục trong thời gian tới. 

1. Bảo đảm người khuyết tật tiếp cận công trình công cộng 

Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật, Điều 9 nêu rõ “Để người khuyết tật có thể sống độc lập và tham gia trọn vẹn vào mọi khía cạnh cuộc sống, quốc gia thành viên phải tiến hành các biện pháp thích hợp để bảo đảm cho người khuyết tật được tiếp cận trên cơ sở bình đẳng với những người khác đối ở tất cả các môi trường vật chất, giao thông… và các vật dụng và dịch vụ khác dành cho người dân, ở cả thành thị và nông thôn”.

 Nội dung trên đã được Luật người khuyết tật được cụ thể hóa tại Điều 39: quy định về việc phê duyệt thiết kế, xây dựng, nghiệm thu công trình xây dựng mới, cải tạo và nâng cấp nhà chung cư, trụ sở làm việc và công trình hạ tầng kỹ thuật, công trình hạ tầng xã hội phải tuân thủ hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về xây dựng để bảo đảm người khuyết tật tiếp cận. Luật Xây dựng năm 2006 cũng đặt ra yêu cầu chung đối với những công trình công cộng là phải đảm bảo thiết kế theo tiêu chuẩn cho người khuyết tật (Điều 52 khoản 1 điểm đ). 

Quy định này tạo bước đột phá mới trong việc xóa bỏ rào cản về vật chất, xã hội đối với người khuyết tật, bảo đảm quyền bình đẳng của người khuyết tật khi tham gia các hoạt động xã hội để họ có điều kiện hòa nhập cộng đồng. Các quy định về quy chuẩn và tiêu chuẩn được xác định trên cơ sở các yêu cầu cơ bản của người khuyết tật khi sử dụng các công trình xây dựng hoặc dịch vụ công cộng và các tính toán khoa học của cơ quan chuyên môn. Các văn bản cụ thể được Bộ Xây dựng ban hành quy định chi tiết các yêu cầu kỹ thuật tối thiểu bắt buộc phải tuân thủ khi xây dựng công trình, nhằm đảm bảo để người khuyết tật tiếp cận và sử dụng. 

Đây là những cơ sở pháp lý quan trọng để phê duyệt thiết kế, tiến hành việc xây dựng, nghiệm thu xây dựng công trình mới, cải tạo và nâng cấp nhà chung cư, trụ sở làm việc, công trình hạ tầng kỹ thuật, công trình hạ tầng xã hội. Các cơ quan quản lý Nhà nước về xây dựng có trách nhiệm tổ chức kiểm tra sự tuân thủ các quy định trong hoạt động xây dựng, đảm bảo người khuyết tật tiếp cận sử dụng trên địa bàn. 

Đối với nhà ở chung cư phải có bãi để xe công cộng, cần dành ít nhất 2% chỗ để xe cho người tàn tật; có ít nhất một đường ra vào dành cho người khuyết tật (nhất là người khuyết tật đi xe lăn) đến được các không gian bên ngoài và bên trong công trình; phải có một số lượng căn hộ ở không dưới 5% tổng số căn hộ đảm bảo người khuyết tật có thể tiếp cận sử dụng. Nếu trong tòa nhà không đặt thang máy thì căn hộ dành cho người khuyết tật phải bố trí ở tầng trệt, trong đó phải tính đến điều kiện chống ngập lụt vào mùa mưa lũ… Đối với các công trình công cộng như trụ sở cơ quan hành chính, thư viện, bưu điện, siêu thị, ngân hàng…phải bố trí đường dốc ở cửa ra vào, chỗ ngồi cho người khuyết tật. 

Đối với các công trình công cộng đã được đưa vào sử dụng (nghĩa là đã xây dựng xong) nhưng không đảm bảo các tiêu chuẩn tiếp cận đối với người khuyết tật, việc cải tạo để đáp ứng yêu cầu này cũng được pháp luật đặt ra để đảm bảo quyền sử dụng của người khuyết tật bình đẳng với những người khác.

Từ ngày 1/1/2025 mọi nhà chung cư, công trình công cộng dù mới hay cũ đều đảm bảo các điều kiện tiếp cận sử dụng cho đối tượng cư dân, đặc biệt là người khuyết tật. Cần đảm bảo người khuyết tật có thể thụ hưởng hay thực hiện quyền con người và các quyền tự do cơ bản trên cơ sở bình đẳng như những người bình thường khác. Trên thực tế, việc bảo đảm cho người khuyết tật tiếp cận các công trình công cộng tại Việt Nam còn rất nhiều hạn chế. Hầu hết những người khuyết tật cho rằng rào cản lớn nhất với họ chính là việc tiếp cận các công trình công cộng, đây là một trong những nguyên nhân khiến người khuyết tật khó hòa nhập và vươn lên trong xã hội. 

Hệ thống cơ sở hạ tầng nước ta còn nhiều bất cập, nhiều công trình công cộng, đặc biệt là những công trình cũ chưa chú ý tới việc xây dựng các làn đường tiếp cận dành cho người khuyết tật. Tại nhiều tòa nhà, công trình công cộng, nhà ga, bến xe, trên các tuyến đường, vỉa hè, cầu vượt dành cho người đi bộ thiếu những làn đường trượt dốc và hệ thống tay vịn dành cho họ hoặc công trình có xây dựng đường dốc cho người đi xe lăn nhưng độ dốc quá lớn từ 20- 40 độ, độ rộng của đường dốc không đúng tiêu chuẩn, không có tay vịn…Tại nhiều cơ quan, văn phòng, nhà chung cư không bố trí điểm đỗ xe dành riêng cho xe 3 bánh hoặc có hầm để xe nhưng độ dốc lên xuống hầm lớn, xe của người khuyết tật khó lên xuống. Cửa nhà vệ sinh hoặc diện tích trong buồng vệ sinh quá hẹp, nhiều nơi chỉ có xí xổm, có nhiều bậc khi vào khu vệ sinh, khu vệ sinh không có tay vịn hỗ trợ người đi xe lăn hoặc người dùng nạng, người mù. Nhiều tòa nhà thang máy để ở tầng 2, người khuyết tật không tiếp cận được vào thang máy… 

Khảo sát của Hội Người khuyết tật Hà Nội và một số cơ quan chức năng công bố năm 2015 (Cuốn sổ tay dành cho người khuyết tật tiếp cận công trình công cộng), kết quả nghiên cứu trong năm 2013-2014 về mức độ tiếp cận công trình dành cho người khuyết tật tại 110 công trình công cộng lớn tại Hà Nội, như: Bảo tàng lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Nhà tù Hỏa lò, Đền Ngọc Sơn, Vườn hoa Lý Thái Tổ, Rạp Tháng Tám, Cung văn hóa Hữu nghị Việt Xô, Tràng tiền Plaza, Bưu điện Hà Nội, chùa Trấn Quốc, ga Hà Nội, bến xe Mỹ Đình… cho thấy phần lớn các công trình trên chỉ có thể tiếp cận được 1 phần. Đa số các khó khăn chính họ gặp phải là đường vào chính, nhà vệ sinh không phù hợp. 

Nguyên nhân chính của bất cập trên là do nhận thức và quan tâm của xã hội đối với người khuyết tật còn hạn chế, thiếu nguồn lực để đầu tư, cải tạo sửa chữa các công trình, thiếu chế tài xử phạt và sự giám sát của các cơ quan thực thi pháp luật. 

2. Bảo đảm người khuyết tật tham gia giao thông 

Nhu cầu tham gia giao thông là hết sức cần thiết đối với người khuyết tật bởi đó là một trong những phương tiện để họ tiếp cận với các cơ hội thông tin, việc làm, vui chơi giải trí, đáp ứng nhu cầu hòa nhập xã hội và phục hồi chức năng. Pháp luật Việt Nam đã có quy định đảm bảo người khuyết tật tham gia giao thông như sau: 

- Đảm bảo quyền tham gia giao thông cho người khuyết tật thông qua các quy định về việc hỗ trợ việc đi bộ của người khuyết tật. Về mặt thiết kế của cơ sở hạ tầng, đường đô thị xây dựng phải có hè phố, phần đường, cầu vượt, hầm và tổ chức giao thông cho người đi bộ, người khuyết tật đi lại an toàn, thuận tiện. Chẳng hạn trên tuyến đường dành cho người đi bộ cần phải hạn chế các chướng ngại vật có trên đường (nắp hố ga, cây cổ thụ…) và cần phải đặt các tấm lát dẫn hướng có cảm giác để dẫn đường cho người khiếm thị. Ngoài việc lắp đặt tín hiệu đèn giao thông, biển báo, biển chỉ dẫn, nên có thêm các tín hiệu âm thanh hoặc chữ nổi Braille để chỉ dẫn người khiếm thị khi qua đường… 

- Đảm bảo quyền tham gia giao thông cho người khuyết tật thông qua các quy định về việc sử dụng phương tiện giao thông cá nhân của người khuyết tật. Điều 41 khoản1 Luật Người khuyết tật xác định, phương tiện giao thông cá nhân do người khuyết tật sử dụng phải bảo đảm quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và phù hợp với điều kiện sức khỏe của người sử dụng. 

- Đảm bảo quyền tham gia giao thông cho người khuyết tật thông qua các quy định về việc sử dụng các phương tiện giao thông công cộng của người khuyết tật. Về mặt thiết kế, phương tiện giao thông công cộng để người khuyết tật tiếp cận sử dụng phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về giao thông tiếp cận do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành. 

  Ngoài ra, khi sử dụng các phương tiện giao thông công cộng, người khuyết tật được ưu tiên mua vé, được giúp đỡ, sắp xếp chỗ ngồi thuận tiện. Người khuyết tật đặc biệt nặng và người khuyết tật nặng được miễn, giảm giá vé, giá dịch vụ khi tham gia giao thông bằng một số phương tiện giao thông công cộng theo quy định của Chính phủ (Điều 41, khoản 3, 4, Luật Người khuyết tật). 

Từ năm 2012 đến nay, việc thực hiện pháp luật về tham gia giao thông của người khuyết tật đã có những kết quả nhất định ở các thành phố lớn. Một số địa phương như Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội cấp thẻ xe buýt miễn phí cho 100% người khuyết tật có nhu cầu và có khả năng tự tham gia giao thông. Các công trình giao thông mới mở đã bảo đảm cho người khuyết tật tiếp cận được chú ý hơn, đặc biệt ở thành lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh. 

Thành phố Hà Nội đã chú ý đến vỉa hè, đường trong các khu đô thị mới Ciputra, Mễ Trì, Trung Hòa - Nhân Chính, tiến hành lắp bảng thông tin điện tử LED trên xe buýt để thay thế toàn bộ các bảng lật phục ổ điện giúp hiển thị đa dạng các thông tin như số hiệu tuyến, tên tuyến, hướng đi của xe, các tuyến tăng cường, các tuyến buýt nhanh, số điện thoại đường dây nóng. Tại nhà chờ và điểm dừng xe buýt cũng được lắp bảng thông tin điện tử LED giúp hành khách, đặc biệt là người khuyết tật (người điếc, người câm) có được đầy đủ thông tin mình cần khi tham gia hoạt động buýt như: danh sách tuyến đi qua, xe tuyến sắp đến và những xe tuyến sắp đi, khoảng cách xe sắp đến cũng như thời gian và xe tuyến chuẩn bị xuất bến. Trên xe buýt đã thiết kế các ghế ưu tiên cho người khuyết tật ở gần cửa lên và có dán biển chỉ dẫn người khuyết tật nhận biết. 

Tại thành phố Hồ Chí Minh, tính đến tháng 4/2016 có 263 xe buýt chuyên dùng dành cho người khuyết tật, chiếm hơn 10% tổng lượng xe tham gia vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt. Trong đó có 14 xe buýt có gắn bệ nâng hạ tự động dành cho người khuyết tật sử dụng xe lăn, 43 xe sàn thấp và 206 xe sàn bán thấp, thuận tiện cho người khuyết tật sử dụng. Có 18 tuyến/105 tuyến xe buýt có trang bị thiết bị trợ giúp, sàn thấp hoặc bán thấp thuận lợi cho người khuyết tật tham gia. Có 350/497 nhà chờ xe buýt có cải tạo lối lên xuống cho người khuyết tật đi xe lăn tiếp cận sử dụng. Có 2.460/2.600 xe buýt có bố trí ghế dành riêng cho người khuyết tật. Đã cấp hơn 11.000 thẻ đi xe buýt miễn phí cho người khuyết tật . 

Tuy nhiên, người khuyết tật vẫn gặp rất nhiều khó khăn trong tham gia giao thông. Chẳng hạn, vỉa hè, đường rất khó sử dụng cho người khiếm thị và người khuyết tật vận động vì không có lối dẫn, không có chữ nổi Braille và tín hiệu âm thanh trên các chỉ dẫn của đèn giao thông cho người khiếm thị, không có đường dốc cho người đi xe lăn... Rất ít bến xe, nhà chờ xe buýt có đường cho người đi xe lăn. Các phương tiện giao thông như xe buýt, xe khách, tàu hoả chưa có đầy đủ trang thiết bị như quy định cho người khuyết tật tiếp cận. Hầu hết các xe buýt đều có sàn xe cao hơn 70cm, thậm chí tới 1m, không phù hợp với người khuyết tật khi lên xuống. Mặt khác, trên các xe đều không bố trí diện tích dành cho xe lăn, muốn có vị trí cho xe lăn phải tháo ghế và gia cố yếu tố an toàn. Cơ sở hạ tầng tại các cảng hàng không chưa thuận lợi cho người khuyết tật. Chỉ có 5/22 sân bay có xe nâng hỗ trợ người khuyết tật lên/xuống máy bay. Các bảng đèn LED, bảng chỉ dẫn, hệ thống âm thanh cung cấp thông tin hành trình, chỉ dẫn an toàn cho người khiếm thị, khiếm thính cũng hạn chế . 

3. Khuyến nghị 

Để bảo đảm người khuyết tật tiếp cận dễ dàng hơn đối với công trình công cộng, giao thông, trong thời gian tới cần đẩy mạnh các giải pháp sau: 

Một là cần nâng cao trách nhiệm trong công tác quản lý Nhà nước của các Bộ xây dựng và Bộ giao thông vận tải, tăng cường hướng dẫn, thẩm định, kiểm tra, giám sát thực hiện các quy định, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về bảo đảm người khuyết tật tiếp cận trong xây dựng các công trình công cộng và phương tiện giao thông. 

Hai là đẩy mạnh sự tuân thủ Bộ quy chuẩn tiêu chuẩn tiếp cận công trình cho người khuyết tật của các chủ công trình, cơ quan quản lý công trình công cộng, giao thông. 

Ba là tiếp tục tuyên truyền nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành, các đối tượng hoạt động trong lĩnh vực đầu tư, xây dựng, giao thông. Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật thiết kế, xây dựng công trình bảo đảm cho người khuyết tật tiếp cận./. 

Ths Nguyễn Bích Ngọc 

Viện Khoa học Lao động và Xã hội 

TÀI LIỆU THAM KHẢO 

1. Công ước Quốc tế về quyền của người khuyết tật. 

2. Luật người khuyết tật số 51/2010/QH 12 ngày 17 tháng 6 năm 2010.

3. Bộ Lao động – Thương binh và xã hội, Báo cáo kết quả thực hiện công tác bảo trợ xã hội năm 2013. 

4. Báo cáo kết quả hoạt động trợ giúp người khuyết tật năm 2013 của các Bộ, ngành liên quan và các tổ chức vì người khuyết tật. 

5. Trang thông tin hỗ trợ người khuyết tật http://nccd.vn 

6. ILO, Tài liệu hướng dẫn giảng dạy: Hướng tới cơ hội làm việc bình đẳng cho người khuyết tật thông qua hệ thống pháp luật, năm 2006. 

7. Uỷ ban các vấn đề xã hội, báo cáo kết quả giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về người khuyết tật, 11/10/2015.

Link bài viết:

http://admin.ilssa.org.vn/UserFiles/files/BanTinKhoaHoc/Ban-tin-khoa-hoc-so-51.pdf

 

Tin liên quan : Phân tích - Bình luận

Tình tiết tăng nặng liên quan đến nạn nhân là người khuyết tật: Điểm mới trong bộ luật hình sự 2015 26 04 2018

Một số vướng mắc trong chính sách lao động việc làm dành cho người khuyết tật và kiến nghị 26 03 2018

Chính sách phát triển nhà ở xã hội ở Việt Nam hiện nay và những vấn đề thực tiễn đặt ra 02 02 2018

Một số nét cơ bản về hiệu lực của hợp đồng tặng cho tài sản theo quy định của Bộ luật dân sự 2015 01 02 2018

Nội quy lao động - một số vấn đề pháp lý và thực tiễn 01 02 2018

Đặt câu hỏi

Họ tên:
Email:
Điện thoại:
Tiêu đề:
Nội dung:

Tư vấn pháp luật